समिक्षा लेखन १

चंद्रशेखर गोखले यांच्या —

“आकाशभर पाखरं

आणि मुठभर दाणे

आता कोणाला अधिक

तर कुणाला उणे....”

या चार ओळी अत्यंत साध्या वाटल्या तरी त्यामागे जीवनातील विषमता, स्पर्धा आणि अस्तित्वाची वेदना दडलेली आहे. कवीने “आकाशभर पाखरं” या प्रतिमेतून समाजातील असंख्य जीवांचे चित्र उभे केले आहे. प्रत्येकाला जगायचे आहे, उंच भरारी घ्यायची आहे; पण “मुठभर दाणे” ही प्रतिमा साधनसंपत्तीच्या मर्यादित उपलब्धतेकडे निर्देश करते.

कवितेतील मुख्य आशय म्हणजे जीवनातील असमतोल. काहींना भरपूर संधी, संपत्ती आणि सुख लाभते, तर काहींना मूलभूत गरजाही अपुऱ्या पडतात. “कोणाला अधिक तर कुणाला उणे” या ओळीत समाजरचनेतील विषमता अत्यंत प्रभावीपणे व्यक्त झाली आहे. ही केवळ आर्थिक तफावत नसून प्रेम, मान्यता, संधी आणि नशिबातील फरकही सूचित करते.

या कवितेचे सौंदर्य तिच्या अल्पाक्षरीपणात आहे. फार मोठे भाष्य न करता कवी थेट वास्तव मांडतो. “पाखरं” आणि “दाणे” या सहजसुंदर प्रतिमा वापरून मानवी संघर्षाचे तत्त्वज्ञान उलगडले आहे. यात कुठलाही आक्रोश नाही, पण एक शांत वेदना आहे.

कवितेतून समाजातील स्पर्धेची झलकही दिसते. सर्वांना जगण्यासाठी धडपड करावी लागते; परंतु साधने मर्यादित असल्याने प्रत्येकाच्या वाट्याला सारखे काही येत नाही. ही जाणीव वाचकाला अंतर्मुख करते.

एकंदरीत, ही कविता मानवी जीवनातील विषमता आणि संघर्षाचे अत्यंत प्रभावी, सूचक आणि चिंतनशील चित्रण करते. साध्या शब्दांत मोठा सामाजिक आशय व्यक्त करण्याचे सामर्थ्य चंद्रशेखर गोखले यांच्या लेखणीत स्पष्टपणे दिसून येते.

@ eaksharman