समिक्षा लेखन २

चंद्रशेखर गोखले यांच्या —

 “सरतेशेवटी....

काही उरत नाही,

तरी माझ्यासारखी माणसं

तो शेवट धरत नाहीत”

या ओळी जीवनाच्या गूढ तत्त्वज्ञानाला स्पर्श करणाऱ्या आहेत. अत्यंत साध्या शब्दांत कवीने मानवी मनातील आशा, जिद्द आणि न संपणाऱ्या जगण्याच्या प्रवृत्तीचे प्रभावी चित्रण केले आहे.

“सरतेशेवटी काही उरत नाही” ही ओळ जीवनाच्या अंतिम सत्याची जाणीव करून देते. माणूस आयुष्यभर नाती, स्वप्ने, संपत्ती, आठवणी यांच्यामागे धावत राहतो; पण शेवटी सर्व काही क्षणभंगुर ठरते. जीवनाचा शेवट रिकामेपणातच विलीन होतो, ही अस्तित्ववादी जाणीव कवीने अत्यंत संयतपणे मांडली आहे.

मात्र पुढील ओळीत कवितेला एक वेगळाच आशय प्राप्त होतो — “तरी माझ्यासारखी माणसं तो शेवट धरत नाहीत.” येथे कवीचा आशावादी आणि जिद्दी स्वभाव प्रकट होतो. अंतिम निरर्थकतेची जाणीव असूनही जगण्यावर प्रेम करणारी, स्वप्नांना कवटाळणारी आणि सतत पुढे चालत राहणारी माणसं समाजात असतात. ही ओळ मानवी मनाच्या अदम्य इच्छाशक्तीचे प्रतीक ठरते.

या कवितेतील विशेष वैशिष्ट्य म्हणजे तिची अंतर्मुख शांतता. यात आक्रोश नाही, नाट्यमयता नाही; पण जीवनाच्या गाभ्याला भिडणारी गंभीरता आहे. “शेवट धरत नाहीत” हा प्रयोग अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. तो केवळ मृत्यू नाकारण्याचा नाही, तर निराशेला शरण न जाण्याचा संकेत देतो.

कवितेची भाषा साधी, प्रवाही आणि सहज आहे. अल्प शब्दांत मोठा आशय व्यक्त करण्याची ताकद ही चंद्रशेखर गोखले यांच्या लेखनाची खासियत आहे. त्यांच्या कवितेत तत्त्वज्ञान आहे, पण ते बोजड नाही; उलट ते वाचकाच्या मनात हळूहळू झिरपत राहते.

एकंदरीत, ही कविता जीवनाच्या अंतिम सत्याची जाणीव करून देतानाच माणसाच्या आशावादी वृत्तीचा गौरव करते. निराशेच्या सावलीतही जगण्याचा धागा न सोडणाऱ्या मनाचा हा अत्यंत संवेदनशील आणि विचारप्रवर्तक आविष्कार आहे.

@ eaksharman