Wednesday, December 13, 2017

स्फूर्तिदायी लक्षाधीश


‘कौन बनेगा करोडपती’चा नववा सीझन नुकताच संपला. हे पर्व गाजवले महिलांनी. करोडपती तर एक महिला झालीच, पण घरसंसार सांभाळणाऱ्या, फारसं न शिकलेल्या आणि २५/५० लाख रुपये मिळवणाऱ्या इतर दोघींची कहाणीही स्फूर्तिदायक आहे.












‘कौ न बनेगा करोडपती’चा नवव्या सीझनमधील एकमेव करोडपती ठरलेली व्यक्ती एक महिला होती, जमशेदपूरची अनामिका मुजुमदार. त्यांच्याव्यतिरिक्त इतर कोणीही कोट्यधीश होऊ शकलं नाही. मात्र, अन्य दोन महिला स्पर्धकांनी अवघ्या देशवासीयांची मने जिंकून घेतली.
त्यांनी देशातील महिलांपुढे आत्मविश्वास, स्वाभिमानाचा वस्तुपाठच ठेवला. या दोघी म्हणजे मुंबईच्या मीनाक्षी जैन आणि बिहारच्या नेहा कुमारी! दोघींतील समान धागा म्हणजे त्या अगदी सर्वसामान्य गृहिणी आहेत; पण तरी त्या केबीसीच्या हॉट सीटवर बसल्या अन् अनुक्रमे २५ व ५० लाख रुपयांची घसघशीत रक्कमही जिंकल्या! ज्या आत्मविश्वासाने अन् जिद्दीने त्या हा खेळ खेळल्या, त्याने खुद्द अमिताभ बच्चनही अचंब्यात पडले. प्रेक्षक अर्थात अवाक् झालेच. या दोघींनी देशभरातल्या महिलावर्गाला संदेश देऊ केलाय - गृहिणी म्हणून स्वत:ला कधीही कमी लेखूू नका. तुमचा स्वाभिमान, आत्मविश्वास नेहमी जागृत ठेवा. त्यांचं भावविश्व, त्यांच्या सामाजिक, कौटुंबिक परिस्थितीची पार्श्वभूमी त्यांनी जेव्हा या खेळादरम्यान जगासमोर मांडली, ते ऐकून साऱ्यांच्याच ओठांवर शब्द उमटले - तुस्सी ग्रेट हो!
मीनाक्षी जैन मुंबईत राहतात. भारतातल्या लाखो महिलांप्रमाणे पती, दोन मुलं, सासरे असा संसार सांभाळतात. त्यांचा जन्म राजस्थानमधील कुंडा या लहानशा गावातला. माहेरी सहा बहिणी आणि एक भाऊ असा मोठा परिवार. वडिलांची आर्थिक परिस्थिती बेताची. परिणामी, मीनाक्षी यांचं लग्न लवकर, वयाच्या १६-१७व्या वर्षीच झालं. साहजिकच त्या फक्त दहावीपर्यंतचं शिक्षण पूर्ण करू शकल्या. लग्न झाल्यावर पुढे शिकण्याचा प्रश्नच नव्हता. पण शिक्षणाविषयीची कमालीची ऊर्मी, जिद्द त्या मनात खोलवर बाळगून होत्या. शिक्षण पूर्ण करू न देता लवकर लग्न लावून देणाऱ्या आपल्या वडिलांना अन् दिगंबर जैन समाजालाही त्यांना एकदा तरी सांगायचे होते की, मुलांपेक्षा मुली तसूभरही कमी नाहीत! पण त्यांना तशी संधी मिळत नव्हती. आपल्या परिस्थितीचा बाऊ करत मीनाक्षी हातावर हात ठेवून बसल्या नाहीत.
काळाबरोबर कसे चालत राहता येईल, याची चाचपणी त्या घरातूनच का होईना, सतत करत राहिल्या. त्यासाठी त्यांनी एकमेव पर्याय निवडला, तो म्हणजे वाचन! मीनाक्षी भरघोस वाचत राहिल्या. पुस्तकं, वर्तमानपत्रं, इंटरनेट. हाती येणाऱ्या प्रत्येक साधनाचा त्या अक्षरश: फडशा पाडत राहिल्या. इतिहास, वर्तमानकालीन संदर्भ असोत की आणखी काही, त्या शब्दन् शब्द टिपत राहिल्या. त्यांचा हा धडाका पाहून त्यांच्या बहिणींनी त्यांचे नाव ठेवले ‘गुगल’! त्या वाचनाची टिपणंही काढत राहिल्या. या अफाट वाचनाने जगभरातील सर्व विषयांच्या ज्ञानाचे दरवाजे त्यांना खुले करून दिले. अत्यंत कठीण प्रश्नांची उत्तरंही सेकंदाचा विलंब न लावता जेव्हा त्यांनी दिली, तेव्हा त्यांचे सामान्यज्ञान पाहून अमिताभनासुद्धा आश्चर्याचा धक्का बसला! निरीक्षण, वाचन अन् आकलन या गोष्टींचे महत्त्व मीनाक्षी यांनी समजून घेतले. म्हणूनच दहावी पास असलेली ही महिला ५० लाखांची मानकरी होऊ शकली. मीनाक्षी यांचं वेगळेपण एवढ्यावरच संपत नाही. त्यांनी त्यांच्या दोन्ही मुलांचं दहावीपर्यंतचं शिक्षण पूर्ण करताना त्यांना कधी शिकवणी लावली नाही. त्या दोघांचा अभ्यास त्या स्वत:च घेत असत. तोसुद्धा इंग्रजीत.
मुलांना शिकवता-शिकवता आपण स्वत:देखील इंग्रजीवर प्रभुत्व मिळवले, असे त्या अभिमानानं सांगतात. केबीसीत मीनाक्षी म्हणाल्या, ‘डिग्री बडी नहीं होती, ज्ञान बडा होता है...’ हे वाक्य त्यांनी शब्दश: सिद्ध करून दाखवलं. केबीसीच्या मंचावरून त्यांनी आपल्या वडिलांकडे आगळी मागणी केली. त्या म्हणाल्या, ‘तुमच्या अंत्यविधीवेळी मुलींना मुखाग्नी देण्याची परवानगी द्या!’ केवढे हे धाडस. जैन समाजातील बहुतांश कुटुंबांत आजही महिलांचं स्वातंत्र्य, शिक्षण, स्वावलंबन याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन संकुचित आहे.
मीनाक्षी यांच्या बहिणीचा घटस्फोट झाल्यानंतर त्यांच्या वडिलांना वाळीत टाकण्यात आले होते. घटस्फोट हे आजही या समाजात पाप समजले जाते. या घटनेचा मीनाक्षी यांच्या मनावर खोलवर परिणाम झाला. वडिलांची मानहानी सहन झाली नाही. जैन आणि अन्य समाजांतही मुलांना मिळणारा मानसन्मान मुलींना का लाभत नाही, या प्रश्नाने त्या अस्वस्थ झाल्या. काहीही होवो, एक दिवस केबीसीमध्ये सहभागी होऊन वडिलांना मी त्यांची मुलगी असल्याचा अभिमान मिळवून देईन, असा चंगच त्यांनी बांधला. तो त्यांनी पूर्ण केला अन् पित्याच्या अंत्यविधीवेळी मुखाग्नी देण्याची परवानगी साऱ्या जगासमोर मागितली. मीनाक्षी हे करू शकल्या, कारण वाचनाने त्यांना जगाचा आरसा दाखवला होता. रूढी, परंपरा, परिस्थिती यांपैकी काहीही त्यांना रोखू शकले नाही. वाचनाच्या भक्कम पायावर त्या ठामपणे उभ्या राहू शकल्या. मीनाक्षी एवढ्यावरच थांबल्या नाहीत. केबीसीत जिंकलेल्या रकमेची गुंतवणूक करून त्यातून त्या ज्यांचे शिक्षण अडचणीत सापडले आहे, अशा मुलींना मदत करणार आहेत. निव्वळ स्व-सन्मानातूनच एवढा व्यापक दृष्टिकोन त्यांच्यात रुजू शकला असेल.
बिहारमधील नालंदा येथील नेहा कुमारी अशाच गृहिणी स्पर्धक म्हणून केबीसीच्या हॉट सीटवर विराजमान झाल्या. अत्यंत प्रसन्न, हसतमुख व्यक्तिमत्त्वाच्या त्या दिसत असल्या, तरी त्या हास्यामागे बिहारसारख्या प्रदेशातील सामाजिक बंधनं, महिला म्हणून मिळत असलेली दुय्यम आणि अस्वस्थ करणारी वागणूक त्यांनी दडवून ठेवली होती, हे यथावकाश समोर आले. अन् तरीही त्यांच्या चेहऱ्यावर झळकत असलेला कमालीचा आत्मविश्वास अनेकांना आश्चर्यात टाकून गेला. नेहा कुमारी पदवीधर आहेत, त्यांचे पती सॉफ्टवेअर इंजिनिअर आहेत. तरी नेहा यांना काही सामाजिक, कौटुंबिक बंधनांशी दोन हात करावे लागताहेत. त्या म्हणाल्या, मी हसतमुख राहणारी व्यक्ती आहे. मला नेहमी खूप हसू येते. पण जाहीर कार्यक्रमात मला दिलखुलास, मनमोकळं हसताना माझ्या सासूने पाहिल्यास खैर नाही. घरी गेल्यावर त्या माझ्याकडे डोळे वटारून पाहतात. मी इथे आत्ताही हसते आहे खरी; पण घरी गेल्यावर ऐकावे लागेल - ‘काय फिदीफिदी हसत होतीस!’ म्हणजे फक्त एखाद्या मुलीचे लग्न झाले आहे म्हणून हा समाज तिला मनमोकळे हसूही देत नाही. त्यापुढे जाऊन नेहा कुमारी यांनी सांगितले, त्यांच्या परिवारात सुनेने दिराचे नाव घेतलेले चालत नाही. तसे केल्यास संस्कारहीन मुलगी म्हणून कायम हिणवले जाते! अमिताभ यांच्याशी चाललेल्या चर्चेदरम्यान त्यांच्या दिराचा विषय निघाला, तेव्हा नेहा यांनी ही व्यथा मांडली. विवाहावेळी नेहा यांना त्यांच्या सासऱ्यांनी पसंत केले.
नेहा यांच्या भावी पतीशी त्यांची भेटही घालून देण्यात आली नाही. केबीसीत निवड होऊनही त्याचा फारसा आनंदही पतीच्या चेहऱ्यावर दिसू शकला नव्हता. याउलट ‘तिथे जाऊन ही काय करणार?’ अशीच भावना उमटली होती! या मानसिकतेमुळेच पदवीधर असूनही त्यांना नोकरी करता आली नाही. नेहा घरकामात तरबेज आहेत. कथित आदर्श सुनेप्रमाणे त्या स्वयंपाकात तसेच कुटुंबाची जबाबदारी सांभाळण्यात कोठेही कमी पडत नाहीत. टिपिकल गृहिणीचे जगणे त्या जगत असल्या तरी शिक्षणामुळे त्यांच्यातील स्व-सन्मानाबद्दलची जागरूकता टिकून आहे.
सभोवताली काय घडते आहे, याची दखल त्या घेत असतात. सोशल मीडिया, इंटरनेट या सध्याच्या काळातल्या ज्ञानसाधनांशी त्यांनी मैत्री केली आहे. त्यामुळेच त्या केबीसीत पोहोचू शकल्या. अन् तेथेही ‘परिस्थिती काहीही असो, दिलखुलास जगा, स्वत:वर विश्वास ठेवा,’ असे सांगणाऱ्या त्यांच्या बाण्याने साऱ्यांना जिंकून घेतले. या पर्वातील २५ लाख रुपये जिंकणाऱ्या त्या पहिल्या स्पर्धकही ठरल्या. या महिलांनी जिंकलेली रक्कम महत्त्वाची नाही. त्यापेक्षा बिकट परिस्थितीतून वाट काढत बेधडकपणे जगासमोर येऊन अवघ्या महिलांच्या व्यथांना वाचा फोडण्याची त्यांची जिगर लाखमोलाची आहे. अन् त्यांना पाहून सामान्य गृहिणींनी स्वत:तल्या मीनाक्षी वा नेहाला शोधण्याचा प्रयत्न केल्यास हे परिवर्तन कोट्यवधीच्या रकमेपेक्षा अधिक मोलाचे ठरणार आहे!

- सारिका पूरकर-गुजराथी, नाशिक
queen625@gmail.com
https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-sarika-gujarathi-writes-about-inspiring-winners-of-kbc-5756163-PHO.html?ref=ltrec

रसिकांच्या प्रतिक्रिया 

तुस्सी ग्रेट हो !!
या दोघींनी देशभरातल्या महिलावर्गाला संदेश देऊ केलाय - गृहिणी म्हणून स्वत:ला कधीही कमी लेखूू नका. तुमचा स्वाभिमान, आत्मविश्वास नेहमी जागृत ठेवा. त्यांचं भावविश्व, त्यांच्या सामाजिक, कौटुंबिक परिस्थितीची पार्श्वभूमी त्यांनी जेव्हा या खेळादरम्यान जगासमोर मांडली, ते ऐकून साऱ्यांच्याच ओठांवर शब्द उमटले - तुस्सी ग्रेट हो!

#Shiv Pachade
FB~ https://www.facebook.com/shiv.pachade

Monday, November 27, 2017

कोणे एके काळी म्हणे...

कोणे एके काळी म्हणे...
'Windows' म्हणजे 
एक 'खिडकी' होती 
आणि
'Applications' म्हणजे 
कागदावर लिहिलेला
'विनंती अर्ज' होता...
जेव्हां 'Keyboard'
म्हणजे 'पियानो'
आणि
'Mouse' म्हणजे
फक्त 'उंदिरच' होता...
जेव्हां 'File' ही
कार्यालयातील
'एक महत्वाची वस्तू' होती
आणि
'Hard Drive' म्हणजे
महामार्गावरील 'एक
जिकिरीचा वाहन प्रवास' होता...
जेव्हां 'Cut' हे 'चाकूने किंवा
धारदार शस्त्राने' करत होते
आणि
'Paste' हा
'डिंका' ने करत होते...
जेव्हां 'Web' म्हणजे
'कोळ्याचे जाळे' होते
आणि
'virus' ने फक्त
'तापच' येत होता...
जेव्हां 'Apple'
आणि
'Blackberry'
ही केवळ 'फळेच' होती...
त्यावेळी म्हणे आपल्याकडे
कुटुंबासाठी,
आणि
मित्र-मैत्रिणींसाठी
मुबलक वेळ होता...!!!
कोणे एके काळी म्हणे...
खरंच काय असं होतं...???
#fb #msg

Wednesday, November 22, 2017

डॉ. रखमाबाईंची संघर्षगाथा

डॉ. रखमाबाईंची संघर्षगाथा



चंद्रकांत पाटील

प्रॅक्टीस करणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिला डॉक्टर रखमाबाई राऊत यांचा २२ नोव्हेंबर हा जन्मदिन. यंदाचं त्यांचं १५२वं जयंतीवर्ष आहे. त्यानिमित्ताने आपल्या अस्तित्वासाठी त्यांनी दिलेल्या लढ्याची ही कथा…

रखमाबाई राऊत. डॉक्टरकीची पदवी मिळवून प्रत्यक्ष प्रॅक्टिस करणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिला डॉक्टर. डॉ. आनंदीबाई जोशी डॉक्टर झाल्या, परंतु लगेचच आजारपणात त्यांचा मृत्यू झाल्याने त्या डॉक्टरकी करू शकल्या नाहीत. रखमाबाईंनी मात्र तहहयात डॉक्टरकी केली आणि निभावलीही. सोबत समाजकार्याचा वसाही जपला. एक बुद्धिमान, बाणेदार, धाडसी आणि सेवाव्रती असं रखमाबाईंचं व्यक्तिमत्त्व होतं. आज स्त्रीवाद, स्त्रीमुक्ती असे शब्द खूप सहजपणे वापरले जातात आणि ते महत्त्वाचेही आहेत. परंतु सव्वाशे वर्षांपूर्वी एका स्त्रीने आपल्या ज्ञानाच्या तुलनेत खूपच सामान्य असलेल्या नवऱ्याला नाकारणं ही त्या काळाच्या परिप्रेक्ष्यात क्रांतिकारी घटना होती. मात्र मोहिनी वर्दे यांनी १९८२ मध्ये ‘रखमाबाई : एक आर्त’ हे पुस्तक लिहीपर्यंत त्यांच्या कर्तृत्वावर काळाचा पडदा पडलेला होता. मात्र आता रखमाबाईंचं कर्तृत्व काळानेच उजळून देण्याचं ठरवलेलं असावं. त्यामुळेच प्रसिद्ध दिग्दर्शक अनंत महादेवन यांनी रखमाबाईंच्या आयुष्यावर आणि कर्तृत्वावर सिनेमा बनवला आहे.

रखमाबाई यांचे आजोबा हरिश्चंद्र यादवजी चौधरी इंग्रज सरकारच्या नोकरीत असल्याने त्यांना सरकारदरबारी मानमरातब होता. त्यांना जयंतीबाई नावाची मुलगी होती. तिचा विवाह वयाच्या १५व्या वर्षी १८६३ मध्ये मुंबईतील गोरेगाव येथे राहणारे बांधकाम व्यावसायिक जनार्दन सावे ह्यांच्याशी झाला. २२ न‌ोव्हेंबर १८६४ साली जयंतीबाईंनी एका मुलीला जन्म दिला. ती मुलगी म्हणजे- रखमाबाई. दुर्दैवाने जयंतीबाई १७ वर्षांच्या असतानाच जनार्दन सावे यांचं निधन झालं आणि जयंतीबाई रखमाबाईला घेऊन वडिलांकडे आल्या.



आपल्या विधवा मुलीचा व नातीचा भविष्यकाळ सुखाने जावा म्हणून हरिश्चंद्र चौधरी यांनी आपल्या मुलीचा पुनर्विवाह डॉ. सखाराम अर्जुन राऊत यांच्याशी लावून दिला. राऊत हे ग्रँट मेडिकल कॉलेज, मुंबई येथे प्राध्यापक होते. ते आधुनिक विचारसरणीचे होते. डॉ. राऊतांनी छोट्या रखमाबाईंचासुद्धा स्वीकार केला व रखमाबाई ‘सावे’ऐवजी ‘राऊत’ झाल्या.

आताच्या पालघर जिल्ह्यातील सफाळेजवळील दातीवऱ्याच्या दादाजी भिकाजी ठाकूर यांच्याशी वयाच्या ९व्या वर्षी रखमाबाईंचं लग्न झालं. मुलीने वयात येईपर्यंत आईवडिलांकडे राहण्याची प्रथा त्याकाळी होती. साहजिकच १८ वर्षांपर्यंत रखमाबाई माहेरीच राहिल्या. त्यानंतर १८३३ मध्ये दादाजीने त्यांना आपल्या घरी बोलावलं. मात्र दरम्यानच्या काळात शिक्षणामुळे रखमाबाईंच्या विचारांची पातळी उंचावली होती. दादाजी श्रीमंत होते, परंतु निरुद्योगी होते. कुठलाच उद्योग, व्यवसाय न करता, ते आपले मामा नारायण धर्माजी यांच्याकडे राहत होते. त्यामुळे अशा निरुद्योगी माणसाच्या घरी राहण्यास रखमाबाईंनी स्पष्ट नकार दिला. विशेष म्हणजे डॉ. सखाराम राऊतांनीही दादाजींना कळवलं की, प्रतिष्ठेने राहता येईल असं वातावरण आपल्याकडे नसल्यामुळे मी माझ्या मुलीला आपल्याकडे पाठवू शकत नाही. आपली डाळ शिजत नाही हे कळल्यावर दादाजीने १८८४ मध्ये तिला वकिलांमार्फत नोटीस पाठविली. न्यायाधीश पिन्हे ह्यांच्यावर या खटल्याची जबाबदारी सोपविण्यात आली. दोन्ही बाजू ऐकल्यानंतर न्यायमूर्ती पिन्हे ह्यांनी ‘लहानपणी लग्न झालेली मुलगी आता सज्ञान झाली आहे. निर्णय घेण्याची क्षमता तिच्यात आली आहे. चांगले आणि वाईट याची जाणीव झालेल्या स्त्रीला नवऱ्याकडे पाठविण्याची सक्ती करणे रानटीपणाचे ठरेल’, असं सांगून निर्णय रखमाबाईंच्या बाजूने दिला.

ह्या निर्णयामुळे बुजुर्ग मंडळी खडबडून जागी झाली. ‘नेटिव्ह ओपिनियन’ ह्या इंग्रजी दैनिकातून कोर्टाच्या निर्णयावर टीका करण्यात आली. लोकमान्य टिळकांनीही आपल्या ‘केसरी’ वर्तमानपत्रातून टीकेची झोड उठविली. मात्र रखमाबाईंचे वडील डॉ. सखाराम राऊत मुलीच्या पाठीशी ठामपणे उभे राहिले. परंतु ह्या प्रचंड धावपळीमुळे व मानसिक ताणामुळे वयाच्या अवघ्या ४५व्या वर्षी, १८ एप्रिल १८८५ रोजी त्यांचं निधन झालं.

त्यानंतर दादाजी ठाकूर यांनी कोर्टाच्या निर्णयाविरोधात हायकोर्टात अपील केलं. मुख्य न्यायाधीश फेरेन ह्यांच्यासमोर आलेल्या ह्या खटल्याच्या निकालाकडे सगळ्यांचं लक्ष लागलं होतं. ह्यावेळी मात्र हायकोर्टाचा निकाल रखमाबाईंच्या विरोधात लागला. न्यायमूर्ती फेरेन यांनी, निकालाच्या दिवसापासून एका महिन्याच्या आत रखमाबाईंनी नवऱ्याच्या घरी राहण्यास जायला हवं, असा निर्णय दिला. परंतु रखमाबाई आपल्या निर्णयापासून ढळल्या नाही. २३ वर्षांच्या रखमाबाई तोपर्यंत सामाजिक बहिष्काराला व टीकेला सरावल्या होत्या. खंबीरपणे सामोरे जात होत्या. अन्यायाला विरोध करणाऱ्या त्या रणरागिनी बनल्या होत्या. परिणामी हा वाद चिघळत गेला. देशभरातील प्रमुख वर्तमानपत्रांतून ह्या विषयासंबंधी बातम्या येऊ लागल्या आणि न्यायमूर्ती रानडे, गोपाळराव आगरकर, डॉ. भांडारकर, रावसाहेब मांडलिक, तसेच पंडिता रमाबाई अशी विद्वान मंडळी रखमाबाईंच्या पाठिशी उभी राहिली. विदेशातील ‘लंडन टाइम्स’, ‘सेंट जेम्स् गॅझेट’ अशा अनेक प्रमुख वर्तमानपत्रांतून हा विषय गाजू लागला. इंग्लंडमध्येसुद्धा सामाजिक धुरिणांचा चर्चेचा विषय बनला. तेथील विचारवंत महिलांनी रखमाबाईंना सहकार्य करण्याचं आश्वासन पत्राद्वारे दिलं. ‘लंडन टाइम्स’चे बिशप ऑफ चाल्टरी यांनी स्वतः पुढाकार घेऊन इंग्लंडची राणी व्हिक्टोरिया व व्हॉइसरॉय ऑफ हिंदुस्थान ह्यांच्या कानावर ही बातमी घातली. परिणामी हा खटला प्रिव्ही कौन्सिलसमोर पुन्हा नव्याने चालविण्याचं ठरलं. या खटल्याच्या खर्चासाठी प्रिन्सिपल वर्डस्वर्थ यांनी ‘रखमाबाई ए हिंदू लेडी डिफेन्स कमिटी’ या संस्थेची स्थापनाही केली.

हे सगळं पाहून रखमाबाईंचे पती दादाजी आणि मामा नारायण धर्माजी यांनी या प्रकरणावर पडदा टाकण्याचं ठरवलं. इंग्लंडमध्ये जाऊन लढण्याची त्यांची ताकद नव्हती. तसंच जनमत आपल्याविरुद्ध जात आहे याची जाणीव त्यांना झाली होती. शेवटी रखमाबाईंशी चर्चा करून असा निर्णय घेण्यात आला की लग्नाचा व कोर्टाचा खर्च म्हणून रुपये २०००/- दादाजींना देऊन कायदेशीर घटस्फोट घ्यायचा. त्याप्रमाणे ५ जुलै १८८८ मध्ये हा वाद मिटविण्यात आला.

रखमाबाईंच्या आयुष्यातील एक संघर्षमय वादळ शमलं. त्यांचं अर्धं आयुष्य जीवनाशी संघर्ष करण्यात गेलं. आता नव्या पर्वाला सुरुवात होणार होती. त्यानंतर रखमाबाईंनी आपल्या भूतकाळाचं गाठोडं बाजूला ठेवून आपलं लक्ष पुढील शिक्षणाकडे केंद्रीत केलं. त्यांच्या संघर्षमय जीवनामुळे त्यांचं नाव इंग्लंडमधील अनेक स्त्रियांना परिचित झालं होतं. तेथील एक महिला डॉ. एडिच पीची फिप्सन यांनी रखमाबाईंना इंग्लंडमधील वैद्यकीय शिक्षणासाठी आर्थिक मदत करण्याचं आश्वासन दिलं, तसंच लेडी मॅक्लेरन यांनी आपल्या घरी राहण्याची सोय करीन असं कळवलं. त्यामुळे इंग्लंडमध्ये गेल्यानंतर वैद्यकीय कॉलेजात प्रवेश मिळविण्यासाठी आवश्यक विषयाचा अभ्यास फक्त चार महिन्यांत पूर्ण करून रखमाबाईंनी ऑक्टोबर १८९० मध्ये ‘लंडन स्कूल ऑफ मेडिसिन फॉर वुमन’ ह्या कॉलेजात प्रवेश घेतला. लांब हाताचा ब्लाऊज, पांढरी साडी, कपाळावर मोठं कुंकू, असा त्यांचा पोशाख. १८९१ व १८९२ मध्ये अनुक्रमे पहिली व दुसरी परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यावर ‘रॉयल हॉस्पिटल’मध्ये प्रॅक्टिकल ट्रेनिंगसाठी प्रवेश घेतला. तेथे त्यांनी शवविच्छेदन व अॅनेस्थेशिया ह्या विषयांचा अभ्यास केला. त्यानंतर डब्लिन येथील ‘रोटांडो’ हॉस्पिटलमध्ये मिडविफ्री व स्त्रीरोगतज्ञ हा शिक्षणक्रम पूर्ण केला. नॅशनल डेंटल हॉस्पिटलमध्ये दंतचिकित्सेचं शिक्षण घेतलं. तसंच ‘बाळंतपणातील शस्त्रक्रिया’ ह्या विषयात ‘लंडन कॉलेज ऑफ मेडिसिन’ येथे त्यांनी परीक्षेत ऑनर्स मिळविला. अशा विविध विषयांचा अभ्यास केल्यानंतर १८९४ मध्ये त्या शेवटची वैद्यकीय परीक्षा उत्तीर्ण झाल्या. परंतु लंडन विद्यापीठाला वैद्यकीय पदवी देण्याचा अधिकार नव्हता. रखमाबाई खचल्या नाहीत त्यांनी पुढील परीक्षेसाठी ‘जॉइंट बोर्ड ऑफ द कॉलेजस् ऑफ फिजिशियन अँड सर्जन ऑफ एडिंबरा’ येथे प्रवेश घेतला. येथे त्या उत्कृष्ट मार्कांनी परीक्षा उत्तीर्ण झाल्या नि त्यांच्या नावापुढे एम्.डी. आणि एल्.आर.सी.पी. अँड एस् (Licential of the Royal Collage of Physicians & Surgeons) ही उपाधी लागली. ‘डॉ. रखमाबाई सखाराम राऊत’ ह्या नावाने त्या डिसेंबर १८९४ मध्ये भारतात परतल्या.

मुंबईत परतल्यानंतर आपल्या वैद्यकीय व्यवसायाची सुरुवात रखमाबाईंनी मुंबईतील ‘कामा’ हॉस्पिटलमधून केली. तिथे त्या हाऊस सर्जन होत्या. नंतर त्या गुजरातमध्ये गेल्या. सुरतमध्ये ‘शेठ मोरारजीभाई व्रजभूषणदास मालवी’ ह्या हॉस्पिटलच्या उभारणीत त्यांचा सिंहाचा वाटा होता. ह्याच काळात मुंबई, दिल्ली, राजकोट, सुरत इत्यादी ठिकाणी त्यांनी लंडनमधील ‘डफरीन’ या संस्थेच्या सहकार्याने हॉस्पिटलची उभारणी केली. १८९६ मध्ये सुरतमध्ये प्लेगची साथ आली तेव्हा त्यांनी मोलाची कामगिरी केली. त्याची दखल घेऊन इंग्रज सरकारने त्यांना ‘इंग्रज ए हिंद’ हा बहुमान दिला.

डॉ. रखमाबाईंनी वैद्यकीय क्षेत्रात योगदान दिलं, तसंच सामाजिक कार्यातही. १९१७ मध्ये नोकरीतून निवृत्त झाल्यानंतर त्यांनी स्त्रियांमधील अंधश्रद्धा निर्मूलनाचं काम हाती घेतलं. विधवा स्त्रियांसाठी ‘वनिता’ या नावाने आश्रमाची स्थापना केली. १९३२ मध्ये त्यांनी गावदेवी मंदिर अस्पृश्यांना खुलं केलं. त्यांनी कामाठीपुरातील शरीरविक्रय करणाऱ्या स्त्रियांसाठी आरोग्यविषयक व्याख्याने आयोजित केली. वैद्यकीय व सामाजिक कार्यासाठी योगदान देणाऱ्या, आयुष्याच्या अंतिम क्षणापर्यंत धडपडणाऱ्या रखमाबाईंनी २५ डिसेंबर १९५५ रोजी वयाच्या ९२व्या वर्षी जगाचा निरोप घेतला.

ऊर्जेची अखंड ज्योत निमावली! स्त्रीशक्ती विचारांचं घोंघावणारं वादळ रुढार्थाने शमलं. पण त्यांनी दिलेला लढा सर्वकालिन महिलांसाठी आदर्श आहे!
Maharashtra Times | Updated: Nov 19, 2017, 12:23AM IST

https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/samwad/dr-rahamabais-confrontation/articleshow/61703292.cms



तिहाई

तिहाई...

मरणाचा क्षण असा असावा
नितळ निळे आभाळ दिसावे
मुसळधार बरसाती नंतर
स्वच्छ कोवळे ऊन पडावे

निसर्ग गंधीत आसुसलेला
स्वागतास मधु अधीर असावा
मातीने बाहू पसरावे
आकाशाने आ वासावा

कळ हृदयाशी यावी अंधुक
कळले किंवा कळू न यावे
आह मुखातून येता येता
आहा आहा वाह निघावे

आत्ता चालत बोलत होता
लोकांमध्ये कुजबुज व्हावी
गर्दी जराशी इकडे, तिकडे ...
दर्द भरी शांती पसरावी

फांदीवरच्या पक्ष्याचाही
सूर अलविदा व्हावा हळवा
निरोप घेण्यासाठी वळतो
मरणाचा क्षण तसा दिसावा

नाम

आम्ही माणूस

आम्ही माणूस म्हणून जन्माला आलो
-----------------------------------------
---------- वसंत दत्तात्रय गुर्जर
आम्ही माणूस म्हणून जन्माला आलो।
चांगलं झालं।
आम्ही बोलू शकतो वाचू शकतो अन् ऐकूही शकतो।
आणखी एक।
आम्ही माणसांत राहू शकतो।
नाहीतर पशुपक्षी।
फक्त पहातात ऐकतात ऐकून घेतात न् समजूनसुद्धा।
आम्ही माणूस म्हणून जन्माला आलो।
चांगलं झालं।
====
====
आम्ही प्रेम केलं।
चांगल्या मुलीवर।
तीही चांगली गोष्ट झाली।
ती गोष्ट काही माणसांना सांगावीशी वाटली सांगितलीही।
नाहीतरी लपवून ठेवण्यात काहीच अर्थ नाही।
एक दिवस समजणारच।
आम्ही प्रेमात फसलो।
तीही गोष्ट काही माणसांना सांगितली।
कुणाचाच दोष नव्हता।
होतं ते सगळं भल्यासाठीच।
आता प्रेमबिम करायचं नाही।
तसं कधी वाटलं तरीसुद्धा
=====
=====
आम्ही माणूस म्हणून जन्माला आलो।
चांगलं झालं।
आम्ही ओरडू शकतो गाऊ शकतो हसू शकतो रडूही शकतो।
काहीकाही वेळा मुद्दाम अशाही गोष्टी कराव्या लागतात।
शेजारच्या खोलीतला माणूस एक दिवस देवाघरी जातो तेव्हा रडावं लागतं सगळे रडतात म्हणून।
नाही रडलं तर म्हणतात ह्याला भावना नाहीत।
मी गेलो तर कुणी रडू नये खरंखरं न् कृत्रिमही।
कारण सर्वच माणसं देवाघरी जाणारायत।
मग रडायचं का नि कशासाठी।
जन्माला आला मरेपर्यंत जगला मेला एवढंच।
जन्माला आला।
काहीतरी झालं पाह्यजे त्याच्या हातनं तेही एवढ्यासाठीच
====
====
आम्ही हसू शकतो।
केळाच्या सालीवर जेव्हा नायलॉनी स्त्री पडते तेव्हा।
खरंच खरंच बरं वाटतं तेव्हा पाहताना अन् आम्ही हसतोही।
हसलंच पाह्यजे चालता येत नसलेल्या उंच टाचांच्या सॅंडल्स घालणा-या स्त्रियांना।
नाही।
एका दृष्टीने आम्हीही चुकतो।
लिपस्टिकनं एखाद्या स्त्रीची शान वाढत असेल ओठ काळे न होता तर लावायला हरकत नाही।
उंच टाचांच्या सॅंडल्स घालून चालता येत असेल तर वापरायला हरकत नाही।
क्रेप नायलॉनचा आखूड बाह्यांचा ब्लाउझ अन् बिजली नायलॉन साडी नेसून।
चांगली दिसत असेल तर नेसायला हरकत नाही।
तेवढी समंजस सौंदर्यदृष्टी असलीच पाह्यजे
====
====
आम्ही माणूस म्हणून जन्माला आलो। चांगलं झालं।
डोळ्यांना मोहवणारे क्षण आम्ही पकडू शकतो।
किती किती चांगलं वाटतं मनात गुदगुल्याही होतात।
एखादी अनाहूत मुलगी रस्त्यात भेटते।
अन् म्हणते।
आपण त्या दिवशीचे 'तुम्ही'च का?।
काव्यवाचन केलेले?
आवडलं मला।
कशा हो कविता लिहिता?
हे तुम्हाला जमतं कसं?।
एकापाठोपाठ एक प्रश्न।
उत्तर एकच।
आता जपून वागलं पाह्यजे।
प्रेमबिम काही नाही।
वाटलं तरीसुद्धा।
ती चांगली आहे।
मीही चांगला आहे।
माणसं चांगली आहेत।
आम्ही माणूस म्हणून जन्माला आलो।
तेही चांगलंच आहे।
कधी रंगात आलो की आम्ही गाऊ शकतो।
आमच्याबरोबर इतरांच्या कविता।
तेव्हा आवाज आपोआप आपला चांगला वाटतो गळा नसूनसुद्धा।
काय गंमत आहे नाही।
आम्ही ओरडू शकतो।
झालाच पाह्यजे झालंच पाह्यजे।
अमक्यातमक्याची दादागिरी नहीं चलेगी नहीं चलेगी।
जो हमसे टकराएगा मिट्टीमे मिल जाएगा।
हमारी माँगे हमको दो नहीं तो कुर्सी छोड दो।
अमकातमका मुर्दाबाद अमकातमका झिंदाबाद।
आम्ही ओरडू शकतो
=====
=====
आम्ही माणूस म्हणून जन्माला आलो।
चांगलं झालं।
ओरडू शकतो गाऊ शकतो हसू शकतो रडूही शकतो।
अन् आणखीनही काही करतो निसर्गानं दिलेल्या शक्तीनुसार
====
====
सवय सवय म्हणून।
सकाळी दात घासतो।
किडू नयेत म्हणून।
सकाळी टमरेल घेऊन रांगेत उभं राहतो शारीरिक शुद्धीसाठी।
सकाळी आंघोळ करतो।
रोग होऊ नयेत म्हणून।
सकाळी वर्तमानपत्र वाचतो।
जगाचं ज्ञान होण्यासाठी।
मग साडेनवाला आम्ही जेवतो। जगण्यासाठी।
मग ऑफिसात जातो।
काम करतो।
एकशे एकसष्ट रुपयांसाठी।
संध्याकाळी घरी येतो।
आईवडलांनी लग्न लावून दिलेल्या मुलीबरोबर फिरायला जातो।
चौपाटीवर फिरायला जातो।
नारियलका पानी पितो।
घरी येतो जेवतो।
मी माझ्या खाटेवर झोपतो।
ती तिच्या खाटेवर झोपते।
सवयीनुसार मी तिच्या खाटेवर जातो।
कधीकधी तीही माझ्या खाटेवर येते।
सकाळी मात्र आम्ही।
ती तिच्या खाटेवर असते।
मी माझ्या खाटेवर असतो।
आई बाहेरच्या खोलीत असते।
वडील गॅलरीत असतात।
मग मी दार उघडतो।
दुधाच्या दोन बाटल्या हातात घेतो।
आदल्या रात्रीचा शर्ट घालतो।
तीन जिने उतरतो।
दूधसेंटरवर येतो।
चोपन्न पैसे देतो।
दोन बाटल्या घेतो।
दुधाच्या।
तीन जिने चढून पहिल्या खोलीत येतो।
तेव्हा बायको स्टोव्ह पेटवते।
मग मी दात घासतो।
आदल्या दिवसाप्रमाणंच सर्व करतो
====
====
आम्ही माणूस म्हणून जन्माला आलो।
चांगलं झालं।
आम्ही माणूस म्हणून मरणार।
तेही चांगलंच आहे।
सहा हातांच्या तीन तोंडांच्या ईश्वरानं मला शांती द्यावी।
हेही चांगलंच आहे।
खूप चांगलं आहे।
ईश्वर मला शांती न् सद्गती देवो।।
====
====
वसंत दत्तात्रय गुर्जर

पाऊस गाणे

पाऊसगाणे
=======

------------
धुम्मसधारा कडेकपारी
काजळ्काळ्या अंधाराला
गंधाराची गंधीत बाधा
पाऊसगाणे

पाऊसगाणे गातो पाऊस
धिड्‍ धित्तांग कधी रिं झिं रिं झिं
कधी कधी म्हणतो तालसुरातून
कधी भटकतो बेतालातून वेताळागत
पाडून भिंती दिक्कालाच्या
वाहून नेतो कधीचे पाणी
कुठ्ल्या सहस्त्र वर्षांपुर्वी बनलेल्या त्या थेंबाची तो वाफ़ बनवतो
कुठल्या सहस्त्र मैलांवरती वाहून नेतो
थेंब कुणाच्या गालावरचा
कुठल्या गच्चीवरती पडतो
यक्ष कधीचा शब्द लादतो मेघांवरती
गडगडती ते, सरसर सरसर,
रस रस रस रस
आणि बरसतो आज इथे तो पाऊसगाणे.

मल्हाराचे घनघनांत घन स्वागत करती
आणि बरसती पाऊसगाणे
घन बरसे
धन बरसे वर्षा
मन तरसे
तन तरसे वर्षा-नुवर्षे

गाणे गातो पाऊस गंभिर
गातो पाऊस गंभिर गाणे
उथळ जलाची गहन निराशा
उथल पुथल करणार्‍या लाटा
नृत्यामध्ये मग्न होऊनी
नाचती तालावर मेघांच्या
हृदयामध्ये भग्न अशा त्या
जिव्हार लाटा उसळत उधळत नाचनाचती
पाऊसगाण्याच्या तालावर

चुकार पक्षी
भिजके पंख
आकाशाचा
शोधी रंग
घेई ठाव
नव्या दिशेचा
पत्ता नाही
कशाकशाचा
मुक्त उधळतो
(वार्‍याच्याही विरुद्ध जाऊन काय शोधतो
वरच्याच्याही विरुद्ध जाऊन काय मिळवतो)
ऐकत आहे
मनभावाने
सुप्तसुरांचे
मुक्तसुरांचे
सप्तसुरांचे
पाऊसगाणे
-----------

=======
-नाम

Saturday, September 2, 2017

कष्ट

गावकऱ्यांनी वेडं ठरवल्यावरही पाण्यासाठी 'त्याने' २७ वर्षे कष्ट उपसले आणि ...
#fb #अनामिक
---------------------
जगात अशक्य असं काहीच नसतं, जर निश्चय दृढ असेल तर माणूस कोणतीही गोष्ट सहज साध्य करू शकतो आणि हेच दाखवून दिलं ते ४१ वर्षांच्या शामलाल यांनी. वयाच्या पंधराव्या वर्षांपासून ते फक्त जमीन खणत होते, गावकऱ्यांनी त्यांना वेडं ठरवलं होतं. जमीन खोदून तुझ्या हाती काय लागणार? असा प्रश्न जो तो खोचकपणे त्यांना विचारायचा. गेल्या २७ वर्षांपासून शामलाल गावकऱ्यांच्या चेष्टेचा विषय बनले होते. पण लोकांनी आपल्याला कितीही मूर्खात काढले तरी आपला हेतू जोपर्यंत पूर्णत्वास जात नाही तोपर्यंत हार मानायची नाही हे त्यांनी मनात पक्क केलं होतं. त्यांच्या याच जिद्दीमुळे आज दुष्काळग्रस्त गावातील हजारो लोकांना पिण्यासाठी पाणी मिळालं आहे.

शामलाल छत्तीसगडमधल्या साजा पहाड गावातले. त्यांचे गाव दुष्काळग्रस्त भागात येते. त्यामुळे पाण्यासाठी गावकऱ्यांना शेकडो किलोमीटर वणवण करावी लागायची. पाण्याआभावी अनेक प्राणी मृत्युमुखी पडले होते. लहानपणापासूनच दुष्काळाची गावाला पोहोचलेली झळ त्यानं पाहिली होती. स्थानिक प्रशासनाकडून कोणतीही मदत गावकऱ्यांना मिळेना. शेवटी गावकऱ्यांसाठी पाण्याची सोय व्हावी यासाठी त्यांनी मोठ तळं खोदायचं ठरवलं. या तळ्यात पाणी साठवता आलं तर उन्हाळ्यात पाण्याचा प्रश्न तरी मिटेल, अशी कल्पना त्यांच्या डोक्यात आली, ही कल्पना प्रत्यक्षात उतरवण्यासाठी लगेचच त्यांनी आपले प्रयत्नही सुरू केले. अनेक वर्षे तळं खोदण्यासाठी त्यांनी मेहनत घेतली पण हाती काहीच लागेना. अनेकांनी त्यांना वेडं ठरवलं, काहींनी तर हे काम इथेच थांबवण्याचा सल्लाही त्यांना दिला पण मदतीसाठी मात्र कोणीच आलं नाही. २७ वर्षे शामलाल यांनी एकट्यानं घाम गाळून तळं खोदलं. एक एकर परिसरात हे तळं पसरलं आहे, आज या तळ्यात मुबलक पाणीसाठा उपलब्ध आहे. या गावात आजही पक्के रस्ते, वीज नाही. कित्येक वर्षांपासून गावकऱ्यांना पाण्यासाठी वणवण करावी लागायची. पण जवळपास तीन दशकांच्या अथक मेहनतीनंतर गावकऱ्यांचा पाण्याचा प्रश्न सुटला. कोणे एकेकाळी गावकऱ्यांनी ज्या शामलाल यांना वेडं ठरवलं ते आता या गावचे '#हिरो' ठरले आहेत.

क़ुर्बतें होते हुए भी फ़ासलों में क़ैद है

#hindi

क़ुर्बतें होते हुए भी फ़ासलों में क़ैद हैं

#सलीम_कौसर

क़ुर्बतें होते हुए भी फ़ासलों में क़ैद हैं
कितनी आज़ादी से हम अपनी हदों में क़ैद हैं
कौन सी आँखों में मेरे ख़्वाब रौशन हैं अभी
किस की नींदें हैं जो मेरे रतजगों में क़ैद हैं
शहर आबादी से ख़ाली हो गए ख़ुश्बू से फूल
और कितनी ख़्वाहिशें हैं जो दिलों में क़ैद हैं
पाँव में रिश्तों की ज़ंजीरें हैं दिल में ख़ौफ़ की
ऐसा लगता है कि हम अपने घरों में क़ैद हैं
ये ज़मीं यूँही सिकुड़ती जाएगी और एक दिन
फैल जाएँगे जो तूफ़ाँ साहिलों में क़ैद हैं
इस जज़ीरे पर अज़ल से ख़ाक उड़ती है हवा
मंज़िलों के भेद फिर भी रास्तों में क़ैद हैं
कौन ये पाताल से उभरा किनारे पर 'सलीम'
सर-फिरी मौजें अभी तक दाएरों में क़ैद हैं

Friday, September 1, 2017

माणुसकीचा मोठेपणा ~ शंकर कवळे


सातारा जिल्ह्यातील मरळी गावच्या शंकर कवळे या लेखकाचा धडा सातवीच्या सुगमभारती या पुस्तकात आलाय.कवळे उदरनिर्वाहासाठी गवंड्याच्या हाताखाली मजूर म्हणून काम करतात. शेतातही मजुरीला जातात.
संपत लक्ष्मण मोरे 
fb share @Sandip R Chavan

एक लेखक मोलमजुरी करणारा

एक लेखक मोलमजुरी करणारा...

संपत मोरे 

पावला-पावलावर धक्के बसत असतात. संभ्रम निर्माण होत असतात. भ्रम दूर होत असतात. हा ही एक मोठा धक्काच की, पाठ्यपुस्तकात ज्या लेखकाचा धडा असावा, तो लेखक एका झोपडीत राहावा, पोटापाण्यासाठी त्याने गुरं राखावी, गवंड्याच्या हाताखाली मजुरी करावी...
सातारा जिल्ह्यातील मरळी येथील शंकर कवळे यांचा एक धडा सातवीच्या ‘सुगम भारती’ पुस्तकात समाविष्ट करण्यात आला आहे. उर्दू, कन्नड, गुजराती कन्नड, सिंधी, तेलगू या माध्यमातील पुस्तकातही त्यांच्या धड्याचा समावेश झाला आहे. म्हटली तर ही नित्याची बातमी परंतु या माहितीसोबत कवळे हे उदरनिर्वाहासाठी गवंड्याच्या हाताखाली मजुरी करतात, ही माहिती नित्याची नव्हे तर खऱ्या अर्थाने धक्का देणारी आहे. आज आता बातम्या वाचून लोक त्यांना आवर्जून भेटायला येताहेत. मात्र, कालपरवापर्यंत हा अस्सल मातीतला लेखक उपेक्षेचं जीणं जगत होता हे वास्तव अस्वस्थ करणारं आहे.

शंकर कवळेंच्या घराकडं जाणारा रस्ता छोटाच. एक गल्ली पार केल्यावर आपण लेखकाच्या दारात पोहोचतो. घर एकदम साधं. दगडमातीचं. आत लहान मूल रडत होतं. बाहेरून आवाज दिल्यावर साधारण तीस-एक वर्षाच्या बाई बाहेर आल्या.
"लेखक आहेत?’
"आवं ते जळण आणायला डोंगरावर गेल्याती. या की आत...’
मग त्यांनी हाक मारून एका पोराला बोलावून घेतलं.
"डोंगरात जाऊन ह्यास्नि घेऊन ये. पावनं आल्याती म्हणावं’

मी घरात गेलो, तिथं अाणखी एक बाई होत्या. या लेखकाच्या बहीण. त्यांचं सासर चाफळ. भावाला भेटायला आल्या होत्या. त्या सांगू लागल्या, "भावाला पैल्यापासून वाचायचा नाद हाय. घरात माणसासंग कवा बोलत नसायचा. सारखं पुस्तकात डोकं घालून बसायचा.’ त्या भावाबद्दल सांगत असतानाच, दारात डोक्यावर मोळी घेऊन एक जण आला. हेच लेखक शंकर कवळे! कवळेंनी डोक्यावरची मोळी खाली ठेवली. उन्हातून आल्यामुळे घामाच्या धारा वाहत होत्या. घाम पुसत कवळे आत आले. माझ्यासमोर बसले. एकदम साधा माणूस. त्यांना पाहून हे लेखक अाहेत, असं सांगितलं तर कोणाला पटणार नाही. ते बोलायला लागले. बोलणं एकदम शांत. शब्दात ओलावा.
ते सांगू लागले, ‘आमची घरची परिस्थिती गरिबीची. आई-वडील शेतमजुरी करायचे. त्यांनी खूप काबाडकष्ट करून आमचा सांभाळ केला. हालाखीच्या परिस्थितीत मला बारावीपर्यंत शिकवले. बारावी पास झालो. पुढच्या शिक्षणासाठी मला कराड किंवा सातारला जाणं गरजेचं होतं, पण पुढं शिकण्याइतकी आमची परिस्थिती नव्हती. मग मी शाळा सोडली आणि गावातील लोकांची गुरं राखायला जायला लागलो. सकाळी गुरं सोडायची, संध्याकाळी परत यायचं. दिवसभर गुरांमागं डोंगरावर असायचो. सुरुवातीला दिवसभर नुसताच बसून असायचो. पण एक दिवस माझ्या थोरल्या भावाने मला लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांची ‘फकिरा’ कादंबरी वाचायला दिली. ती कादंबरी देहभान विसरून एका दिवसात वाचली. कादंबरी वाचताना सगळं चित्र डोळ्यासमोर उभा राहत होतं. या पुस्तकाने मला खूप आनंद दिला, मग भावाकडून दुसरं पुस्तक घेतलं. मग तिसरं. या काळात इतका झपाटून गेलो होतो की, जे मिळालं ते पुस्तक वाचत होतो. गुरांमागे रोज एक पुस्तक वाचत होतो. पुस्तक नसलं की त्या दिवशी मला करमत नसे, एवढा वाचनाचा नाद मला लागला. घरात वीज नव्हती. एकच रॉकेलचा दिवा होता. त्यामुळं रात्रीचं वाचायला जमायचं नाही. कधी उजाडतंय आणि कधी वाचत बसतोय, असं वाटायचं. पुढे दिवस उजाडला की, पुस्तकाच्याच नादात असायचो.
चार पाच वर्षे असं वाचल्यावर मला वाटायला लागलं, पुस्तकात जशा गोष्टी आहेत, तशा आपल्याही भागात, गावात घडतात, मग आपणही त्या लिहाव्यात. मग लिहायला येतंय का म्हणून बसलो, तर एका महिन्यात हुंडाप्रथेवर आधारित ‘आरती’ ही कादंबरी लिहून झाली. ती कादंबरी अनेक दिवस घरात होती. एक दिवस पेपरात नवीन लेखकाचे लिखाण प्रसिद्ध करण्याबाबतची जाहिरात वाचली. पुण्याला जाऊन प्रकाशकांना भेटलो. कादंबरी प्रकाशित करण्यासाठी त्यांनी पैसे मागितले. माझ्याकडे पैसे नव्हते. मी आईला सांगितले. तिने आणि बहिणीने शेतमजुरी करून साठवलेले साडेसात हजार पैसे दिले. पुस्तक छापल्यावर पैसे मिळतील, अशी आशा होती. पुस्तक छापून पाच सहा महिने उलटले. आई पैशाचं विचारायला लागली. मग प्रकाशकांना भेटायला गेलो.त्यांनी दहा हजाराचा चेक दिला. तो घेऊन आलो. बँकेत गेलो, तिथं म्हणाले ‘खाते काढायला हवे' त्यासाठी पैसे नव्हते.मग घरी गेलो. दुसऱ्या दिवशी एकाकडून उसने पैसे घेऊन आलो. खाते काढले. चेक भरला. पंधरा दिवसांनी बँकेत गेलो, तर कळलं. प्रकाशकाने दिलेला चेक वठलेलाच नाही. प्रकाशकांना फोन केला, तर ते म्हणाले ‘थोडे दिवस थांब रोख पैसे देतो' त्यांनतर वर्षभर त्यांना फोन करत होतो, पत्र लिहीत होतो. शेवटी, एक वर्षांनी त्यांनी मला दीड हजार दिले. माझे साडेसात हजार गेलेले आणि मला मिळाले दीड हजार, तेही एका वर्षानी. मी खूप निराश झालो.’ लेखक कवळे त्याच्या लिखाणाची सुरुवात आणि पहिल्या कादंबरीनंतरचा निराशाजनक अनुभव मला सांगत होते.
अर्थात, पहिलाच अनुभव वाईट आला म्हणून लेखक खचले नाहीत. त्यांनी ‘बिजली’, ‘अनुराग’ या कादंबऱ्या, ‘खरा माणूस’, ‘माणुसकीचा मोठेपणा’, ‘बुद्धिमान बिरबल’ हे कथासंग्रह आणि लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांचं चरित्र अशी सहा पुस्तकं लिहिली. या पुस्तकांतूनही त्यांना फारशी आर्थिक प्राप्ती झाली नाही. ‘आपल्याजवळ जे सांगण्यासारखं आहे, ते सांगायचं'याच निष्ठेने कवळे लिहीत राहिले. गावच्या पश्चिमेला असणारा डोंगर, गावातील जोतीबाचं मंदिर हीच त्यांच्या लिखाणासाठी निवांत ठिकाणं बनली. लिखाण करता-करताच ते गुरे राखण्याचे काम करत होते. त्यातही फारसे पैसे मिळायचे नाहीत. अशा वेळी लिखाणासाठी लागणारे कागद, पेन हे साहित्य आई घेऊन देत होती. आईच्या पाठबळावर ते लिहीत होते. लग्न होईपर्यंत त्यांचं लिखाण सुरू राहिलं. लग्नानंतर त्यांच्यावर कुटुंबाची जबाबदारी आली. कामासाठी बाहेर पडणं गरजेचं बनलं. त्या ओढाताणीत लिखाण बंद झालं. घर चालवण्यासाठी हा लेखक शेतात भांगलण करायला गेला. गवंड्याच्या हाताखाली मजुरीला गेला. एका टप्प्यावर त्यांचं लिखाण पूर्णपणे थांबलं. ते फाटका संसार सावरण्याचा चक्रात अडकले.
गेल्या वर्षी पुण्यातील विलास वाघ यांच्या ‘सुगावा' मासिकात त्यांनी ‘लोकशाही’ या विषयावर एक लेख लिहिला. जयसिंगपूर येथील एका वाचकाने तो लेख वाचून त्यांनी कवळेंना त्यांचे साहित्य पाठ्यपुस्तक महामंडळाकडे पाठवण्याचा सल्ला दिला. त्यानुसार कवळेंनी त्यांचे साहित्य पाठवले. काही दिवसांनी कवळे यांना बोलावून त्यांचा धडा ‘सुगम भारती’च्या सातवीच्या अभ्यासक्रमात येणार असल्याची माहिती दिली गेली. तरीही ‘आपला धडा पुस्तकात येणार’ यावर त्यांचा विश्वास बसला नाही. एक दिवस त्यांना पाठ्यपुस्तक महामंडळाचे पुस्तक मिळाले. त्यातील स्वतः लिहिलेला‘माणुसकी आणि मोठेपणा' हा धडा पाहून लेखक गहिवरून गेला. आपल्या आजवरच्या कष्टाचं चीज झालं ही भावना मनात दाटून आली. तो धडा पाहून सहज तोंडून उद्गार निघाले, "हे बघायला माझी आई पायजे हुती...’ ते ऐकून घरातील इतर भावंडंही रडायला लागली. म्हातारीच्या आठवणीनं सगळ्यांचे डोळे भरून आले...
पुस्तकात धडा आल्यावर कवळे यांना वाटलं, ही बातमी पेपरला देऊया. पण बातमी द्यायला सातारला जायला हवं. त्यांच्याकडे एसटी भाड्यालाही पैसे नव्हते. एक दोघांकडे मागितले, पण मिळाले नाहीत. मग त्यानं पोराच्या गळ्यातील सोन्याचा बदाम विकला. त्यातून जे पैसे मिळाले त्यातून ते सातारला गेले आणि बातमी देऊन आले. या बातमीनंतर ‘शंकर कवळे यांचं लेखन, त्यांचं जगणं, त्यांचा आजवरचा संघर्ष' या गोष्टी समाजासमोर आल्या.

आता शंकर कवळे यांना भेटण्यासाठी जिल्ह्यातून लोक येत आहेत. मात्र, त्यांचं राहतं घर पाहून येणारा प्रत्येक माणूस हळहळतोय. सरकारच्या गोरगरिबांसाठी अनेक योजना आहेत. पण या योजना अजून तरी शंकर कवळे यांना त्यांच्या चंद्रमौळ्या झोपडीतून बाहेर काढू शकलेल्या नाहीत. त्यांनी घर मिळावं म्हणून शासकीय कार्यालयाचे उंबरठे झिजवले आहेत, पण शासकीय नियमाप्रमाणे घराला जेवढी जागा लागते तेवढी कवळे यांच्याकडे नाही, त्यामुळे त्यांना घर मिळत नाही. गेल्या वर्षीपर्यंत त्यांच्या घरी वीज नव्हती. त्यांचं तान्ह मूल अंधारात सारखं रडायचं, हे पाहून त्यांच्या नातेवाईकांनी त्यांना विजेच कनेक्शन घेऊन दिलं. वीज आलेली आहे, पण गॅस अजूनही नाही. पाठ्यपुस्तकात धडा असलेल्या या लेखकाच्या घरी आजही चुलीवर स्वयंपाक केला जातो आहे. त्यासाठी लागणारं जळण लेखक डोंगरावर जाऊन आणत आहेत...
एका आडवळणी गावच्या शंकर कवळे यांचा धडा पुस्तकात आला म्हटल्यावर लोक कौतुकाने हार आणि शाल घेऊन येत आहेत. पण या फुलांच्या हाराने कवळे यांच्या आयुष्यात सुगंध येणार नाही. किंवा सत्काराच्या शालीने त्यांचं दारिद्रही झाकलं जाणार नाही. पूर्वी गरिबी याचं कारणांमुळे कवळे, यांचं लिखाण थांबलं होतं. ते उपेक्षेच्या अंधारात गेले होते.पण ‘सुगम भारती’तील धड्यामुळे प्रसिद्धीचा सगळा झोत, कवळेच्या चंद्रमौळी झोपडीवर पडलाय. हा झोत काही दिवस राहीलही, पण या झोताच्या प्रकाशात दिसणारा त्यांचा फाटका संसार कसा सावरला जाणार? असा सवाल कवळेंच्या घराची खचलेली भिंत विचारत आहे...
sampatmore21@gmail. com
लेखकाचा संपर्क : ९४२२७४२९२५
http://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-sampat-more-writes-about-writer-shankar-kawle-5679516-NOR.html


Saturday, July 1, 2017