Saturday, January 6, 2018

नाटककार विजय तेंडुलकर

नाटककार विजय तेंडुलकर

६ जानेवारी १९२८- १९ मे २००८

विजय तेंडुलकरांचे शिक्षण मॅट्रिकपर्यंत झाले. प्रारंभीचा बराचसा काळ पुणे, मुंबई येथे गेला. त्यांना आर्थिक अडचणींमुळे महाविद्यालयीन शिक्षण घेता आले नाही. प्रारंभीच्या काळात अर्थार्जनासाठी नवभारत, मराठा, लोकसत्ता या दैनिकांत व नवयुग साप्ताहिकात त्यांनी पत्रकारिता केली. ‘वसुधा’ मासिकाचे त्यांनी काही काळ संपादन केले.

तेंडुलकरांची नाटके हा मराठी रंगभूमीवरचा एक स्वतंत्र प्रकार आहे. प्रायोगिक, व्यावसायिक अशा दोन प्रकारांत मराठी नाटक दुभंगले असता तेंडुलकरांनी या दोन्ही प्रकारांचा मध्य गाठणारा ‘तेंडुलकरी नाटक’ नावाचा नवा प्रकार अस्तित्वात आणला. तेंडुलकरांची नाटके कोणत्याही चौकटीत बसवता येत नाहीत, कारण प्रचलित चौकटी झुगारून ती लिहिलेली आहेत. नाटकाकडे पाहण्याच्या त्यांच्या चाकोरीबाह्य दृष्टिकोनाचे चोखंदळ मराठी प्रेक्षकांनी / समीक्षकांनी स्वागत आणि कौतुक केले. सनातनी वर्गाला तेंडुलकर मूर्तिभंजक वाटले. त्यांनी तेंडुलकरांच्या नाटकांवर वेळोवेळी हल्ले चढविले. ओरडा करून त्यांच्यापैकी काहींनी तेंडुलकरांच्या नाटकांवर बंदी घालायची मागणी केली. तेंडुलकरांच्या नाटकावरची या वर्गाची ही प्रतिक्रिया नैसर्गिक होती.

वसंत कानेटकर, मधुसूदन कालेलकर, बाळ कोल्हटकर, जयवंत दळवी ही मंडळी नाट्यवेड्या मराठी मनावर राज्य करत होती. अशा वेळी वर्गात मागच्या बाकावरच्या एखाद्या व्रात्य पोराने आवाज देऊन वर्गाची शिस्त बिघडून टाकावी, तसा तेंडुलकरांचा मराठी रंगभूमीवरचा प्रवेश होता. प्रेक्षकानुनयी नाटकाने मराठी रंगभूमीला आणलेल्या मरगळीवर तेंडुलकरांची नाटके हा जहाल उतारा होता. विषय, रचना आणि आशयात्मक विधान ह्या तिन्ही बाबतींत तेंडुलकरांनी केलेले नाट्यात्मक प्रयोग रंगभूमीला हादरून सोडणारे होते. एकूण २७ नाटके, २५ एकांकिका तेंडुलकरांनी लिहिल्या. याखेरीज आठ – दहा बालनाट्ये लिहिली.

समाजाला धक्का देण्यासाठी तेंडुलकर मुद्दामच काहीतरी खळबळजनक (सेन्सेशनल) लिहितात, असा आरोप काही परंपरावादी करत. तेंडुलकरांच्या नाट्यसंपदेचे हे यथार्थ वर्णन आहे. तेंडुलकरांच्या नाटकातून दिलेले धक्के हे केवळ समाजाला नव्हते तर मराठी रंगभूमीच्या परंपरेला होते. ‘गिधाडे’, ‘बेबी’, ‘सखाराम बाईंडर’, ‘घाशीराम कोतवाल’ या नाटकांतून तेंडुलकरांनी मराठी रंगमंचावर ‘अँटी हिरो’ आणले. त्यांच्या नाटकात समाजातल्या सांस्कृतिक दांभिकतेवर हल्ले असायचे. ‘घाशीराम कोतवाल’मध्ये पेशवेकालीन ब्राह्मणवर्गाचे जे चित्र तेंडुलकरांनी केले, त्यामुळे ब्राम्हणवर्ग खवळला; पण आपल्याकडल्या ब्राम्हणवर्गाचे वैशिष्ट्य असे की, त्यात  जसे सनातनी आहेत तसे पुरोगामीही आहेत. या पुरोगामी वर्गाने हे नाटक उचलून धरले. ‘घाशीराम’ मध्ये काम करणारे कलावंत तर बव्हंशी ब्राह्मणच होते.

‘कन्यादान’ मधल्या दलित तरुणाच्या चित्रणाने दलितवर्ग नाराज झाला. लोकानुनय हा शब्द तेंडूलकरांच्या शब्दकोशात नसल्याने तेंडुलकरांनी विरोधाला न जुमानता समाजातल्या बऱ्यावाईट वृत्तींवर आघात करणे चालूच ठेवले.

‘शांतता कोर्ट चालू आहे’ या नाटकाचे इंग्रजीसह अनेक भाषांत भाषांतर झाले. नंतर गाजलेल्या इतर नाटकांचीही विविध भाषांत भाषांतरे होत गेली. ‘शांतता कोर्ट चालू आहे’ आणि ‘घाशीराम कोतवाल’ या नाटकांमुळे तेंडुलकरांचे नाव राष्ट्रीय पातळीवर गेले.

‘सामना’, ‘सिंहासन’, ‘उंबरठा’, या मराठी चित्रपटांबरोबरच श्याम बेनगेल, गोविंद निहलानी यांच्या चित्रपटांसाठी तेंडुलकरांनी पटकथा लिहिल्या. त्यातून ते अमराठी वर्गाला परिचित झाले. ‘गृहस्थ’ हे पहिले नाटक तेंडुलकरांनी विशीत लिहिले. त्यांचे अखेरचे नाटक २००४ सालचे आहे आणि ते इंग्रजी आहे – ‘हिज फिफ्थ वुमन’.

 या दरम्यान ‘श्रीमंत’, ‘मी जिंकलो मी हरलो’, ‘एक हट्टी मुलगी’, ‘अशी पाखरे येती’, ‘गिधाडे’, ‘पाहिजे जातीचे’, ‘कन्यादान’, ‘कमला’ यांसारखी समाजवास्तावर भाष्य करणारी एकाहून एक भेदक नाटके तेंडुलकरांनी रंगभूमीवर आणली. प्रत्येक नाटकाचा विषय वेगळा, आविष्काराची शैली वेगळी. सत्तरीनंतरची पिढी तेंडूलकरांच्या नाट्यक्षेत्रातल्या या विलक्षण कामगिरीने भारून गेली.

नाट्यक्षेत्रातल्या यशाशी तुलना करता ललित वाङ्मय क्षेत्रातल्या तेंडूलकरांच्या कामगिरीकडे मात्र काहीसे दुर्लक्ष झाले, असे म्हणावे लागेल. ‘कोवळी उन्हे’ हे त्यांचे सदर मराठीतल्या ललित लेखनाचा अजोड नमुना आहे. ‘कोवळी उन्हे’ एवढे एकच पुस्तक तेंडुलकरांनी लिहिले असते, तरी ते श्रेष्ठ साहित्यिक म्हणून मान्यता पावले असते, असे म्हटले जाते. ‘रातराणी’ हा दुसरा लेखसंग्रह देखील त्याच तोलमोलाचा आहे. ‘रामप्रहर’ हा अलीकडील संग्रह सत्तरीतही तेंडुलकरांची या माध्यमांवर किती पकड होती, हे दाखवून देतो. ‘कादंबरी-एक’ आणि ‘कादंबरी-दोन’ या शीर्षकांच्या कादंबऱ्यांत त्यांनी मराठी कादंबरी विश्वाला अपरिचित विषय हाताळले. मात्र नाटककार तेंडूलकर या वादळी व्यक्तिमत्त्वाने ललित लेखक तेंडुलकरांचे व्यक्तिमत्त्व झाकोळले. टेनेसी विल्यमच्या बहुचर्चित ‘स्ट्रीट कार नेम्ड डिझायर’ आणि मार्क डोरेनच्या ‘लास्ट डेज ऑफ लिंकन’ या नाटकांचे त्यांनी केलेले ‘वासनाचक्र’ आणि 'लिंकनचे अखेरचे दिवस’ हे अनुवाद वाचक/ प्रेक्षकांसमोर नीटपणे आले नाहीत. मोहन राकेशांचे ‘आधे-अधुरे’ आणि गिरीश कर्नाडांचे ‘तुघलक’ या दोन नाटकांचे तेंडुलकरांनी केलेले अनुवाद तेवढे मराठी रंगभूमीवर चांगल्या प्रकारे सादर झाले.

चित्रपट हे नाटकापेक्षा अधिक व्यापक प्रेक्षकवर्ग असलेले माध्यम आहे. त्याही क्षेत्रात तेंडुलकरांचे खास योगदान आहे. पण टीकाकारांनी त्याची फारशी दाखल घेतली नाही. ‘उंबरठा’, मंथन, ‘आक्रोश’, ‘निशांत’, ‘अर्धसत्य’ यांसारख्या महत्त्वपूर्ण चित्रपटांच्या पटकथा तेंडूलकरांच्या आहेत. त्यांच्यापैकी काही पटकथा पुरस्कारप्राप्त ठरल्या. केतन मेहतांनी सरदार पटेलांच्या जीवनावर काढलेल्या ‘सरदार’ या चित्रपटाची तेंडुलकरांनी लिहिलेली पटकथा हा आदर्श पटकथेचा नमुना मनाला जातो. स्वतः तेंडुलकरांना मात्र त्यांच्या पटकथेवर फार बोलायला आवडत नसे. त्यात बहुधा त्यांना मोकळेपणाने वावरता येत नसावे. दिग्दर्शकांशी, निर्मात्यांशी झालेल्या खडाजंगी वादानंतर झालेल्या तडजोडीतून  त्यांच्या पटकथा आकाराला येत, “माझी एकही पटकथा अजून पडद्यावर आलेली नाही”, असे ते काहीशा उपरोधाने म्हणत.

नाटक, ललित लेख, चित्रपटाच्या पटकथा या दरम्यानही तेंडूलकर वेळात वेळ काढून फिल्म सोसायटीच्या चित्रपटांना हजेरी लावत, नव्या तरुण पोरांची नाटके पाहत, नव्या लेखन मंडळींची पुस्तके; वाचत त्यांना उत्तेजनपर प्रस्तावना लिहून देत. त्यांच्या पुस्तक प्रकाशनांसाठी वक्ते म्हणून उपस्थित राहत.

अखेरच्या दोन दशकांत त्यांच्यावर पुरस्कारांचा, सन्मानांचा वर्षाव झाला. त्यावेळी त्यांनी व्यक्त केलेल्या मनोगतांनाही साहित्यिक मूल्य आहे. तरुण मित्रांना त्यांनी वेळोवेळी लिहिलेल्या दोन – चार ओळींच्या पत्रांतूनही त्यांच्या तल्लख बुद्धीची कल्पना येते. तेंडुलकरांनी लिहिलेल्या या चिठ्ठ्या – चपाट्या पुस्तक रूपाने प्रकाशित झाल्या, तर तेंडूलकरांच्या साहित्यिक व्यक्तिमत्त्वाच्या वेगळ्या पैलूवर प्रकाश पडेल, यात शंका नाही.

त्यांना अनेक महत्त्वपूर्ण पुरस्कार लाभले. ‘पद्मविभूषण’ किताब देऊन केंद्र सरकारने त्यांचा गौरव केला. महाराष्ट्र शासनाचे तीन पुरस्कार, सरस्वती सन्मान, संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार, कमलादेवी चट्टोपाध्याय पुरस्कार, महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार हे महत्त्वाचे पुरस्कार होत.

-अवधूत परळकर

सौजन्य : आधुनिक महाराष्ट्राची जडणघडण - शिल्पकार चरित्रकोश 

साहित्य खंड

Friday, December 29, 2017

आरोग्यवर्धक मनुका

रोज करा 5 मनुकांचे सेवन, आणि बघा त्याचे फायदे

आयुर्वेदानुसार मनुकांमध्ये भरपूर मात्रेत औषधीय गुण असतात. आम्हाला रोज 4-5 मनुका खायलाच पाहिजे. मनुकांना सर्दी-खोकला आणि कफ दूर करण्याचे सर्वात उत्तम औषध मानले जाते. त्याशिवाय देखील मनुकांचे बरेच फायदे असतात. त्यात उपस्थित न्यूट्रिएंट्स बर्‍याच आजारांमध्ये फायदेशीर ठरतात. तर जाणून घेऊ रोज मनुका खाण्याचे काय फायदे आहेत.

1. मनुका खाल्ल्याने ब्लड सर्कुलेशन इम्प्रूव होत. यामुळे त्वचेची रंगत वाढते आणि रंग देखील निखरण्यास मदत होते.

2. मनुकांमध्ये फायबर्स असतात. हे डायजेशन योग्य ठेवण्यास मदत करतात.

3. यात पोटॅशियमची मात्रा जास्त असते. मनुका हार्ट अटॅकच्या आजारांमध्ये इफेक्टिव आहे.

4. यात आयरन असत. हे अॅनीमिया (रक्ताची कमतरता) दूर करण्यास फायदेशीर ठरतात.

5. यात अँटीऑक्सीडेंट्स असतात. यामुळे कँसर सारख्या गंभीर आजारांपासून बचाव होण्यास मदत मिळते.

6. यात अँटीबॅक्टीरियल गुण असतात. यामुळे सर्दी-खोकला ठीक होण्यास मदत मिळते.

7. यात बीटा कॅरोटीन असतो. जे डोळ्यांसाठी फायदेशीर ठरत.

8. यात ऑक्जेलिक ऍसिड असत. यामुळे दात मजबूत होतात. यामुळे गम प्रॉब्लमपासून बचाव होतो.

9. यात कॅल्शियमची मात्रा अधिक असते. म्हणून ज्वॉइंट पेनपासून बचाव होतो.

10. याचे सेवन केल्याने बॉडीचे टॉक्सिन्स दूर होऊन हेयर फॉलची समस्या देखील दूर होते.

मनुका खाण्याचे हेल्दी मार्ग

कब्ज दूर करण्यासाठी रात्री पाच मनुका आणि एक लसणाची कळी खायला पाहिजे.
मनुकांत मध मिसळून खाल्ल्याने देखील फायदा होतो.
याला दुधात उकळून त्याचे सेवने केल्याने देखील फायदा होतो.
मनुकांमध्ये शेप आणि ओवा मिसळून खाल्ल्याने देखील फायदा होतो.
Fb @प्रसाद पिंगळे
https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=1624235117633637&id=100001414928490

Wednesday, December 27, 2017

आत्‍मपरिचय हरिवंशराय बच्‍चन

मैं जग-जीवन का भार लिए फिरता हूँ,

फिर भी जीवन में प्‍यार लिए फिरता हूँ;

कर दिया किसी ने झंकृत जिनको छूकर

मैं सासों के दो तार लिए फिरता हूँ!


मैं स्‍नेह-सुरा का पान किया करता हूँ,

मैं कभी न जग का ध्‍यान किया करता हूँ,

जग पूछ रहा है उनको, जो जग की गाते,

मैं अपने मन का गान किया करता हूँ!


मैं निज उर के उद्गार लिए फिरता हूँ,

मैं निज उर के उपहार लिए फिरता हूँ;

है यह अपूर्ण संसार ने मुझको भाता

मैं स्‍वप्‍नों का संसार लिए फिरता हूँ!


मैं जला हृदय में अग्नि, दहा करता हूँ,

सुख-दुख दोनों में मग्‍न रहा करता हूँ;

जग भ्‍ाव-सागर तरने को नाव बनाए,

मैं भव मौजों पर मस्‍त बहा करता हूँ!


मैं यौवन का उन्‍माद लिए फिरता हूँ,

उन्‍मादों में अवसाद लए फिरता हूँ,

जो मुझको बाहर हँसा, रुलाती भीतर,

मैं, हाय, किसी की याद लिए फिरता हूँ!


कर यत्‍न मिटे सब, सत्‍य किसी ने जाना?

नादन वहीं है, हाय, जहाँ पर दाना!

फिर मूढ़ न क्‍या जग, जो इस पर भी सीखे?

मैं सीख रहा हूँ, सीखा ज्ञान भूलना!


मैं और, और जग और, कहाँ का नाता,

मैं बना-बना कितने जग रोज़ मिटाता;

जग जिस पृथ्‍वी पर जोड़ा करता वैभव,

मैं प्रति पग से उस पृथ्‍वी को ठुकराता!


मैं निज रोदन में राग लिए फिरता हूँ,

शीतल वाणी में आग लिए फिरता हूँ,

हों जिसपर भूपों के प्रसाद निछावर,

मैं उस खंडर का भाग लिए फिरता हूँ!


मैं रोया, इसको तुम कहते हो गाना,

मैं फूट पड़ा, तुम कहते, छंद बनाना;

क्‍यों कवि कहकर संसार मुझे अपनाए,

मैं दुनिया का हूँ एक नया दीवाना!


मैं दीवानों का एक वेश लिए फिरता हूँ,

मैं मादकता नि:शेष लिए फिरता हूँ;

जिसको सुनकर जग झूम, झुके, लहराए,

मैं मस्‍ती का संदेश लिए फिरता हूँ!

तोसे नैना लागे तोसे नैना लागे

तोसे नैना लागे

तोसे नैना लागे

[तोसे नैना लागे पिया सांवरे
नहीं बस में अब ये जिया सांवरे] x २
[मोहब्बत तो एक जावेदा जिंदगी है] x २

[तोसे नैना लागे मिली रौशनी
तोसे मन जो लागा मिली जिंदगी] x २
[मोहब्बत तो एक जावेदा जिंदगी है] x २

[मोहब्बत की है दास्ताँ जिंदगी
मोहब्बत ना हो तो कहाँ जिंदगी] x २
[मोहब्बत तो एक जावेदा जिंदगी है] x २
तोसे नैना लागे

शमा को पिघलने का अरमान क्यूँ है
पतंगे को जलने का अरमान क्यूँ है
[इसी शौक का इम्तिहान जिंदगी है] x २

मोहब्बत जिसे बक्श दे जिंदगानी
नहीं मौत पर ख़त्म उसकी कहानी

[कैसे जिया जाए ] x ३
इश्क़ बिन
नहीं कोई इंसान मोहब्बत से खाली
हर एक रूह प्यासी
हर एक दिल सावनी
मोहब्बत जहाँ है वहाँ जिंदगी है
मोहब्बत ना हो तो कहाँ जिंदगी है
[तोसे नैना लागे मिली रौशनी

तोसे मन जो लागा मिली जिंदगी] x २

मोहब्बत जिसे बक्श दे जिंदगानी
नहीं मौत पर ख़त्म उसकी कहानी
Lyrics: Hasan Kamal
Movie: Anwar (2007)

Tuesday, December 26, 2017

कोषांतर ~ सुप्रिया जाधव


उंचावरून कोसळल्यावर कसे वाटते ?
कडेलोट झाल्या दगडाला विचारून ये
२०१७ या सरत्या वर्षात आणखी एक वाचनीय गजलसंग्रह वाचकांच्या भेटीला येतो आहे. आणखी एक हा शब्दप्रयोग अशासाठी केला, कारण २०१७ या वर्षाने काही चांगले गजलकार आणि गजलसंग्रह गजलरसिकांना देऊ केले आहेत. मात्र आज प्रकाशित होणाऱ्या “कोषांतर” या गजलसंग्रहाचे स्वत:चे असे एक वेगळेपण आहे.
हृदयात दडलेली व्यथेची कस्तुरी
उमगायचा नाही तिचा परिमळ तुला
मराठीमध्ये गजल लिहिणाऱ्या एकूण गजलकारांच्या तुलनेत स्त्री गजलकारांचे प्रमाण अगदीच अत्यल्प आहे. अगदी सुरेश भट यांच्या समकालीन गजलकारांपासून ते आजपर्यंतचा मागोवा घेतला तर स्त्री गजलकारांची एकूण संख्या ५० देखील होत नाही. त्यातही सातत्याने आणि तंत्रशुद्ध आणि आशयपूर्ण गजलयोगदान देणाऱ्या स्त्री-गजलकारांची संख्या अर्ध्याहून अर्धी होती. पण, जी गजल रसिकांच्या भेटीला येत आहे ती नक्कीच मराठी साहित्याचे दालन समृद्ध करणारी आहे.
हिरकणी इतकीच फरफट रोज होते
मात्र अमुचा पाठ अभ्यासात नाही
या सिग्नेचर शेराने अनेक वाचकांनी आज भेटीला येणारा गजलसंग्रह कुणाचा हे नक्कीच ओळखले असेल. आज “सुप्रिया मिलिंद जाधव” यांचा “कोषांतर” हा गजलसंग्रह प्रकाशित होतो आहे. कालखंडाचा विचार केला तर सुप्रिया जाधव यांच्या गजललेखनाचा प्रवास हा साधारण २००१ नंतरचा असावा. मात्र त्यांच्या गजलेतील परिपक्वता ही त्यांच्या आधीच्या पिढीतील स्त्री आणि पुरूष दोहोंच्या गजलच्या समकक्षेला पुरून उरणारी आहे.
तिच्या अश्रूंमधे मनसोक्त दुनिया नाहलेली
जगाला प्रश्न पडलेला कसे दव ओसरेना ?
मी ह्या लेखाचा प्रवाह अजिबातच तुलनात्मक वगैरे ठेवणार नाही. आणि जरी तो तसा ठेवायचा झाल्यास आधीच्या पिढीतील अनेक स्त्रीगजलकारांच्या पंगतीत सुप्रिया जाधव यांची गजल मनाचे स्थान पटकवणारी आहे, यात तीळमात्र शंका नाही. गजल प्रवासाच्या ज्येष्ठताक्रमात सुप्रिया जाधव हे नाव उशिरा येत असले तरीही गजलेतील काव्यगुणांच्या श्रेष्ठताक्रमात त्यांच्या गजलांनी बाजी मारलेली आहे. म्हणूनच संगीता जोशी, क्रांती साडेकर यांच्या नंतरच्या ठळक नामावलीत सुप्रिया जाधव हे नाव अग्रक्रमाने घ्यावे लागेल.
असे सामावले दोघे मिठीमध्ये, जणू की ;
अहंकारास निष्ठेचा दुरावा सोसवेना
सौंदर्यनिर्मिती हा काव्याचा हेतू असला, तरी आनंद हेच त्याचे फळ होय. काव्यातील शब्दांचे वेगळेपण, त्याचे व्यापकपण, ते अनुभविण्याची पध्दत, त्यातील प्रतिमा, प्रतिभा आणि सौंदर्य. त्याला येणारे कलारूप, काव्यानंदाचे स्वरूप आदि काव्यविचार आजच्या साहित्य विचाराचे मुलभूत आणि महत्वाचे चर्चाविषय आहेत. सर्वांना समजण्याजोगे, सुलभ शब्द, साधी सोपी गोष्ट असावी इतकीच काव्याकडून अपेक्षा असते.
टाळता येतात झालेल्या चुका
एवढा निष्कर्ष काढूयात का ?
हा कितीतरी सामंजस्यपूर्ण विचार त्यांनी आपल्या गजलेतून मांडलेला आहे. याच गजलेतील मला आवडलेला एक शेर इथे उद्घृत करतो आहे.
झेप पृथ्वीची... पडावी ‘तोकडी’
अन नभाचा प्रश्न हा की ‘का झुका ?’
कवितेला भावनेचा प्रकट आरसा असेही म्हणतात. हा आरसा सर्वात आधी त्या कवीचे प्रतिबिंब दाखविणारा असतो. त्या त्या वेळच्या कवितेतून त्या वेळचा भाव उलगडत जातो. कविता ही कवीचे अंतरंग असते, आत्मसंवाद किंवा रसिकसंवाद हा त्यालाच जोडून येणारा गुण आहे. तो साधायचा प्रयत्न अनेकांनी अनेक प्रकारानं केलेला दिसतो. मात्र सुप्रिया जाधव यांच्या शैलीत वैविध्यता आहे.
मनाचा आरसा जर मानते आहे तुला
खरे प्रतिबिंब दाखवल्याविना तडकू नको
असा थेट संवाद... आणि
मनाला मागणे सुचण्याअगोदर
उडाला केस माझ्या पापणीचा
अशी अलवारता सुप्रिया जाधव यांच्या गजलेत ठायी ठायी प्रत्ययाला येते.
वाचनात आलेला एक संदर्भ आठवतोय, विष्णुशास्री चिपळूणकर हे पहिले वाड़मयीन समीक्षक. ते बाह्यालंकारापेक्षा कवीच्या अंत:करणाच्या स्वाभाविक उद्गारांनाच काव्यमूल्य मानायचे. (वास्तविक काव्याची खरी ओळख तिथेच तर होत असते.) त्यांची दृष्टी सौंदर्यवादी आणि आस्वादक अशी होती. माणसांच्या मनोधर्मांपैकी संवेदनेशी काव्याचा विशेष संबध असतो.
“विदारक सत्य” रेखाटून जाते
गुन्हा अक्षम्य घडतो लेखणीचा
सजा कोणती अखेर देऊ लेखणीस ह्या ?
मनात ‘जे जे’ येते ‘ते ते’ मांडत नाही
काव्यातील श्रेष्ठता त्यातील जीवनदर्शनाच्या व्यापकतेवर आणि श्रेष्ठतेवर अवलंबून असते हे आगरकरांनीही सांगीतले आहेच. शुध्द काव्याचा हेतू रसिकांना आत्यंतिक आनंद देण्याचा असतो. ह्यात सुप्रिया जाधव यांची गजल आपली काव्यात्मकता आणि त्यातून संप्रेषित होणारा काव्याशय यांच्या जोरावर नक्कीच अग्रेसर आहे.
तुझ्या संगती मार्ग निर्धोक वाटे
दिशांना भ्रमांची चिथवणूक नुसती
काव्याचा आणि गजलेचा मुख्य विषय भावना हाच असतो. भावनेइतका विकारक्षम, वैचित्र्यमय नि मनोरंजक विषय साऱ्या सृष्टीत सापडणार नाही. भावनेची स्वरूपे आणि कारणे जशी अनंत असतात तशीच कार्येही अनंत असतात. कवीने कुणाचेही अनुकरण न करता आपल्या काव्यप्रकृतीस अनुसरूनच कविता करावी. या उक्तीला अनुसरून शैली आणि आशय या दोहोंच्या बाबतीत सुप्रिया जाधव यांची गजल आपले वेगळेपण सिद्ध करते.
सहाही ऋतुंना तुझा गंध येतो
निसटत्या क्षणांचीच जपणूक नुसती
निसर्गासही समर्पणाचे महत्त्व कळते
नवी पालवी फुटण्यासाठी जुनाट झडते
कवितेतला वा गजलेतला भाव म्हणजेच निखळ आनंदरस होय. रसाचा वरचा थर जरी सुख किंवा दु:ख यापैकी एका भानवेचा असला तरी त्याच्या खालील थर नेहमी आनंदाचाच असतो. रस हा काव्याचा आत्मा आहे. सर्व ललित कलांमध्ये काव्य ही सर्वश्रेष्ठ कला होय. कारण काव्याने होणारा परिणाम चिरकाल टिकणारा असतो. हे सारेच गुण ओघाने सुप्रिया जाधव यांच्या गजलेत वाचावयास मिळतात.
चढवत जा तू इमल्यांवरती खुशाल इमले
दगड पायथ्याचा ‘भरभक्कम’ सरकवू नको
आनंद ही ज्ञानाची पुढची पायरी होय. भावनेच्या चिंतनापासून आणि अनुभावापासून होणारा हा दुहेरी आनंद असतो. ह्या आनंदाचा आस्वाद घेण्यासाठी रसिकाच्या अंगी विवेचनशक्ती, कल्पनाशक्ती आणि सहानुभूतीक्षमता असावी लागते. अशा प्रत्येक रसिकाला दखल घ्यायला भाग पाडणारी सुप्रिया जाधव यांची गजल आहे.
स्वतःची निर्मिली आहे जरी ओळख निराळी
स्वतःला गोवते आहे पुन्हा नावात त्याच्या
फिकासा वाटला त्याच्यापुढे मृदगंधसुध्दा
सुगंधी श्वास विरघळला जसा श्वासात त्याच्या
मध्यंतरी एका लेखात माझ्या माहितीप्रमाणे भूषण कटककर यांनी सुप्रिया जाधव यांच्या गजल आणि कवितांच्या बाबतीत एक सुंदर वाक्य लिहिले होते. “सुप्रिया जाधव यांच्या गजलेवर 'एकांगीपणाचे व प्रेमविषयक गजल' असे शिक्के मारण्यात अक्षम्य घाई झालेली आहे.” आणि त्याच्याच पुढे त्यांनी याहून सुंदर एक वाक्य लिहिलेले आहे... “त्यांचा 'विषयांचा आवाका' बघा.” हा आवाकाच आज संग्रहरुपाने आपल्या भेटीला येतो आहे. कटककर यांच्या विधानाला जोडून मी पुढे असे म्हणेन की, तत्पूर्वी नात्यांची बदलती परिभाषा सांगणारा त्यांचा एक शेर... सोबतच त्यांनी एका नव्या प्रतीकाचा वापर आपल्या गजलेत किती सहजगत्त्या केलाय याचीही प्रचिती वाचकांना येईल.
फेविकोलचा जोड देउया का नात्यांना ?
सख्खा-सख्ख्याशीही नाते टिकवत नाही
प्रेम, प्रीती यावर लिहिणारी कवयित्री पण त्रयस्थाच्या भूमिकेतून विचारपूर्वक, भावनेत ओंथबणारी ऋजुता पण भावनेत वाहून न जाणारा विचार त्यांच्या गजलेत प्रामुख्याने दिसून येतो. मनाच्या पाण्यात उठणारे तरंग त्यात आहेत. काव्याच्या आणि गजलेच्या सौंदर्य मांडणीइतकेच गंभीर विचार व त्यातील गंभीर सौंदर्य गजलेला पोषकता प्रदान करत असते. ही पोषकता सुप्रिया जाधव यांच्या गजलेत अनुभवायला मिळते.
आजकाल सर्रास असे का अतर्क्य घडते ?
भल्या पहाटे मनातली इच्छा मावळते
मनातल्या आशयाला स्पष्ट रूप देणारी कवयित्री म्हणूनच त्यांची गजल ही काव्यप्रवाही आणि त्यातील आशय आत्मनिष्ठ आहेत. आंतरबाह्य ते सुंदर आहेत. काव्यातील सूक्ष्म विचार, त्यांच्या सुहृद आविष्कार आणि समरसून मांडलेला विषय, जपलेला वेगळा बाज, वेगळी शैली ह्या साऱ्याच बाबतीत सुप्रिया जाधव यांची गजल वाचकाच्या मनाचा ठाव घेणारी आहे.
बहरला बहावा जणू सांगतो
समस्या निवळतील ध्यानस्थ बस
ह्या आणि यांसारख्या असंख्य शेरांचा एक सुंदर कोष बनून आपल्या हाती येते आहे. एकूणच साहित्य प्रांतातला सर्वात हळूवार, संवेदनशील प्रकार म्हणजे कविता. कविता तुमच्या दु:खाला शब्द देते. तर गजल ही त्यातील वेदनेलाही लय देते आणि सुखाला झळाळी देते. आशयघन गजलांचा हा सुंदर कोष “कोषांतर”च्या रूपाने आपल्या भेटीला येतोय. प्रत्येक गजलरसिकाने आवर्जून संग्रही ठेवावा, असा हा गजलसंग्रह असणार आहे, याविषयी मी अत्यंत आशावादी आहे.
- जनार्दन केशव म्हात्रे

Monday, December 25, 2017

Friday, December 22, 2017

शाम से आँख में नमीं सी है


शाम से आँख में नमीं सी है






शाम से आँख में नमीं सी है
आज फिर आप की कमी सी है
दफ़्न कर दो हमें के साँस मिले 
नब्ज़ कुछ देर से थमी सी है
आज फिर … 

वक़्त रहता नही कहीं टिककर 
इसकी आदत भी आदमी सी है
आज फिर … 

कोई रिश्ता नही रहा फिर भी
एक तसलीम लाजमी सी है
आज फिर …